BAJVIT -  biografi 

Fan Stilian Noli

NOLI Fan Stilian (1882-1965).

   Atdhetar e demokrat, burrė shteti, dijetar, poet, pėrkthyes dhe historian. Lindi nė Qytezė (Ibrik-Tepe), fshat i banuar nga shqiptarė nė rrethin e Edrenesė. Shėrbeu nė punė tė ndryshme pėr tė siguruar jetesėn, shkroi dramat "Zgjimi" (greqisht e pabotuar) dhe "Izraelitė e filistinė" (botuar mė 1907). Mėsues shėtitės nė Egjipt, bashkėpunoi me Athanas Tashkon, J. Vruhon, A. Z. Ēajupin, etj., si veprimtar i lėvizjes kombėtare. Botoi artikuj nė "Drita" (tė Sofjes) dhe pėrktheu greqisht veprėn "Shqipėria ē'ka qenė, ē'ėshtė e ē'do tė bėhet" tė S. Frashėrit, shkoi nė SHBA (1906), ku luajti rol pėr bashkimin e shoqėrive shqiptare dhe pėr botimin e gazetės Kombi. Nė kėtė vit krijoi vargjet e para dhe nisi shqipėrimet. Duke synuar pėr themelimin e kishės ortodokse shqiptare tė pavarur qė do t'i shkėpuste shqiptarėt nga veprimtaria shkombėtarizuese e kishės greke u dorėzua prift (1908). Erdhi nė Shqipėri mė 1913 dhe mė 1920. U bė kėtu figurė udhėheqėse nė luftėn pėr vendosjen e rendit demokratik. Me fitoren e Revolucionit tė Qershorit u vu nė krye tė qeverisė dhe pas pėrmbysjes sė kėsaj, vazhdoi veprimtarinė nė krye tė KONARE-s. Mė 1932 u ngul nė SHBA ku edhe vdiq nė Florida.

   Dashurinė pėr popullin e atdheun ia ushqyen rrethi familjar e mjedisi shqiptar i Qytezės. Ende i ri Fan Noli u hodh nė luftėn pėr ēlirimin e atdheut nga zgjedha osmane. Kultura e gjerė qė mori i dha atdhetarizmit tė tij pėrmbajtje tė pėrparuar. Luftėn pėr ēlirimin kombėtar e konceptonte si luftė me armė e pendė. Ashtu siē e tregonte pėrvoja historike, Fan Noli kėrkonte qė bashkatdhetarėt tė mbėshteteshin nė «krahėt . . . . trimėrinė .... e kordhėn e tyre ....».

   Fan Noli pėrdori kishėn si tribunė pėr forcimin e shqiptarizmit. Pėrkrahės i pėrdorimit tė dhunės pėr t'u ēliruar nga zgjedha e huaj, mbėshteti veprimet e ēetave dhe kryengritjet e mėdha me armė kundėr sundimit osman (1910-1912). Pas Shpalljes sė Pavarėsisė, u vu nė shėrbim tė qeverisė kombėtare tė Vlorės. Me vėshtrim tė mprehtė politik e bindje demokratike, ai e kuptoi se ruajtja e pavarėsisė e pėrparimi shoqėror nuk mund tė arriheshin, veēse me luftė tė vendosur kundėr armiqve tė brendshėm ēifligarė e konservatorė dhe kundėr armiqve tė jashtėm, tė lidhur midis tyre nė dėm tė lirisė, tėrėsisė territoriale e zhvillimit demokratik tė vendit. Pikėpamjet mbi organizimin e shtetit, politikėn e brendshme e tė jashtme, i shtjelloi nė shkrime e fjalime nė vitet 1921-1924. Luftoi qė shteti tė vinte nė jetė parimet e demokracisė sė pėrparuar borgjeze. Nė krye tė qeverisė Fan Noli i shpalli kėto parime demokratike, por ai dhe bashkėpunėtorėt e tij nuk treguan vendosmėrinė e duhur pėr t'i zbatuar deri nė fund. Idetė noliane u zhvilluan e u poqėn dhe arritėn kulme tė mendimit shqiptar. I mėrguar, vazhdoi tė ishte pėr disa vjet tribun i demokracisė shqiptare.

   Pėrvoja e kėtyre viteve u mishėrua nė njė varg krijimesh me nivel tė lartė artistik, ku rrihen disa nga problemet kryesore tė kohės, si problemi i luftės kundėr prapambetjes e obskurantizmit, i dhunės revolucionare dhe i reformave, i rolit tė masave dhe tė individit nė zhvillimin historik shoqėror e tė tjera.

   Fan Noli ėshtė njė nga figurat mė tė shquara tė kulturės kombėtare. Me veprimtarinė e shumanshme ai dha ndihmesė tė ēmuar nė formimin e kulturės demokratike shqiptare nė vitet 20-30. Njė pjesė tė mirė tė forcave tė tij Fan Noli ua kushtoi gazetarisė dhe publicistikės, drejtoi me ndėrprerje gazetėn "Dielli" dhe "Revistėn Adriatike", themeloi dhe drejtoi gazetėn "Republika". Artikujt dhe shkrimet e tij publicistike, me mendime tė thella dhe frymė tė mprehtė polemike, luajtėn rol tė rėndėsishėm nė luftėn kundėr zgjedhės osmane.

  Fan Noli ėshtė ndėr mjeshtrit e poezisė shqiptare, lirikat e tij ngėrthejnė pėrgjithėsime tė rėndėsishme artistike dhe shquhen nga forca vepruese emocionale. Ai shprehu aspiratėn e shtresave demokratike pėr liri e tokė, pėr drejtėsi e pėrparim, tregoi thelbin antikombėtar dhe obskurantist tė regjimit ēifligaro-borgjez. Lirikat mė tė mira politike tė Fan Nolit ushtojnė nga besimi i patundur i poetit nė fitoren e vegjėlisė mbi armiqtė e vendit dhe tė pėrparimit (Anės lumenjve dhe Rent or Marathonomak). Fan Noli u kushtoi vėmendje tė posaēme edhe studimeve historike. Nė kėtė fushė interesat e tij u pėrqendruan rreth jetės dhe bėmave tė Gjergj Kastriotit Skėnderbeut. Monografitė Historia e Skėnderbeut, botimi i dytė i plotėsuar dhe i ripunuar doli mė 1947, dhe Historia e Skėnderbeut (1949) nė gjuhėn angleze, shėnojnė njė etapė mė tė lartė nė studimet pėr Heroin Kombėtar. Njeri me interesa tė gjera krijuese Fan Noli u mor edhe me muzikologji; monografia e tij Bethoveni dhe revolucioni francez (1947) nė gjuhėn angleze u ēmua lart nga specialistė . dhe personalitete tė shquara evropiane tė kohės. Ai ėshtė autor edhe i njė vargu kompozimesh muzikore, nga tė cilat vlen tė pėrmendet njė rapsodi pėr Skėnderbeun etj. Fan Noli la pėrkthime mjeshtėrore tė disa veprave tė shkrimtarėve tė shquar pėrparimtarė botėrorė, si U. Shekspiri, H. Ibseni, M. Servantesi, O. Khajami etj. Vepra e tij poetike publicistike dhe pėrkthimet dalin nga kuadri thjesht letrar, ato luajtėn rol tė rėndėsishėm pėr formimin shpirtėror tė intelektualėve demokratė tė viteve 20 dhe e kanė ruajtur vlerėn e tyre.